Her 24 Mart’ta Dünya Tüberküloz Günü anılsa da, çoğu zaman fark edilmeden geçer. Bunun nedeni, birçok kişinin bu hastalığı geçmişe ait, romanlara ya da belirli dönemlere özgü bir sorun olarak görmesidir.
Oysa gerçek çok daha çarpıcı. Tüberküloz hâlâ küresel ölçekte ciddi bir sağlık sorunudur ve çoğu zaman sessizce bizimle birlikte varlığını sürdürür.
Milyonlarca insanda yaşayan bir bakteri
Dünya genelinde her dört kişiden birinin vücudunda tüberküloza neden olan bakteri (Mycobacterium tuberculosis) bulunduğu tahmin ediliyor. Ancak çoğu vakada bu bakteri “uyku halinde” kalır. Belirti vermez, kolay tespit edilmez ve hastalığa yol açmaz. Buna gizli enfeksiyon denir.
Ancak bu durum yanıltıcıdır. Bağışıklık sisteminin zayıfladığı durumlarda bakteri aktif hale gelebilir ve çoğunlukla akciğerleri etkileyen, ancak diğer organlara da yayılabilen bir hastalığa dönüşebilir.
Bu da tüberkülozun sadece hastalanan bireylerin değil, aslında çok geniş bir nüfusun sorunu olduğunu gösterir: her an aktive olabilecek “sessiz bir küresel rezervuar”.
Küresel ama eşitsiz bir sorun
2021 yılında dünyada yaklaşık 9,4 milyon yeni tüberküloz vakası ve 1,35 milyon ölüm kaydedildi. Ancak bu rakamlar tek başına yeterli değildir; asıl önemli olan hastalığın nasıl dağıldığıdır.
Tüberküloz herkesi eşit şekilde etkilemez. Yüksek gelirli ülkelerde hastalık son yıllarda azalmış, erken teşhis ve tedaviye erişim kolaylaşmıştır.
Buna karşılık Afrika, Asya ve Latin Amerika’nın bazı bölgelerinde hâlâ yaygındır. Kalabalık yaşam koşulları, yoksulluk, yetersiz beslenme ve sağlık hizmetlerine sınırlı erişim gibi faktörler hastalığın yayılmasını artırır.
Başka bir deyişle, tüberküloz yalnızca bir enfeksiyon değil, aynı zamanda küresel eşitsizliklerin bir yansımasıdır.
Gerçek ilerleme var… ama çok yavaş
1990’lardan bu yana tüberküloz vakaları ve ölümler azalmıştır. Kontrol programlarının yaygınlaşması, etkili tedavilere erişim ve izleme sistemlerinin gelişmesi bu ilerlemeye katkı sağlamıştır.
Ancak bu ilerleme yeterince hızlı değildir. Dünya Sağlık Örgütü’nün “End TB” stratejisi kapsamında 2020 için belirlenen hedeflere ulaşılamamıştır. 2015–2020 arasında tüberküloz görülme sıklığı yalnızca %6,3, ölüm oranı ise %11,9 azalmıştır.
Bu hızla devam edilirse, 2035 hedeflerine ulaşmak zor olacak.
Herkes aynı hızda ilerlemiyor
Bazı ülkeler, erken teşhis, hızlı tanı teknolojileri ve hastaların tedaviyi tamamlamasını destekleyen sosyal programlar sayesinde önemli ilerleme kaydetmiştir. Ancak bu örnekler hâlâ istisnadır.
Ayrıca ilerleme tüm yaş gruplarında eşit değildir. Çocuklarda iyileşme daha hızlıyken, yaşlı bireylerde daha yavaş ilerlemekte ve ölüm riski daha yüksek olmaktadır. Bu durum, dünya nüfusunun hızla yaşlanması nedeniyle özellikle önemlidir.
Hastalığı tetikleyen faktörler
Tüberküloz yalnızca bakteriye bağlı değildir. Sigara kullanımı, alkol tüketimi ve diyabet gibi faktörler hastalığın gelişme riskini artırır. Bu nedenle tüberkülozla mücadele, sadece tıbbi değil, aynı zamanda sosyal ve halk sağlığı önlemlerini de içeren bütüncül bir yaklaşım gerektirir.
Buna ek olarak, antibiyotiklere dirençli tüberküloz giderek daha büyük bir sorun haline gelmektedir. Tedavi uzun ve karmaşıktır; düzgün uygulanmadığında dirençli türler ortaya çıkabilir. Bu türler daha zor tedavi edilir, daha pahalıdır ve daha fazla yan etkiye sahiptir.
Bilgi var, uygulama eksik
Tüberküloz bize yalnızca bir hastalığı değil, daha derin bir gerçeği gösterir: eşitsizlikleri, sağlık sistemlerinin yetersizliklerini ve hastalıkların yayılmasını kolaylaştıran yaşam koşullarını.
Ancak aynı zamanda fırsatları da gösterir. Tüberküloz önlenebilir, teşhis edilebilir ve tedavi edilebilir bir hastalıktır. Sorun bilgi eksikliği değil, bu bilginin eşit şekilde uygulanamamasıdır.
Özellikle Latin Amerika gibi bölgelerde, en kırılgan grupları korumak için küresel, koordineli ve eşitlikçi bir yaklaşım gereklidir.
Çünkü çoğu zaman “uzak” sandığımız hastalıklar, yeniden ortaya çıktıklarında bizi en çok şaşırtanlardır.